Arapça - Türkçe İslam Sözlüğü

Abdest (Vudû)

wudu

Abdest, namaz kılmak ve Kuran'a dokunmak için yapılan ritüel temizliktir. Yüzü, elleri dirseklere kadar, başı meshetmek ve ayakları yıkamak farzlarıdır. Kuran'da Maide Suresi 6. ayette emredilmiştir. Abdestsiz kılınan namaz geçersizdir. Abdest imanı tazeler, kalbi arındırır ve her damlasıyla günahlar dökülür.

Adalet

'adala

Adalet, her şeyi hakkıyla yerine getirmek, herkese hakkını vermek ve zulümden kaçınmaktır. Allah'ın "el-Adl" ismi bu kökten gelir. Kuran'da "Allah adaleti, ihsanı ve yakınlara vermeyi emreder" buyrulur (Nahl 90). İslam hukukunda adalet hem bireysel erdem hem de toplumsal düzenin temelidir. Hakimler için en temel şart adil olmaktır.

Af (Affetmek)

'afw

Af, yapılan kötülüğü bağışlamak, kin ve intikam duygusundan vazgeçmektir. Allah'ın "el-Afuvv" ismi bu kökten gelir. Kuran'da "Affetsin, geçsin; Allah'ın sizi affetmesini sevmez misiniz?" buyrulur (Nur 22). Hz. Peygamber, Mekke'nin fethinde tüm düşmanlarını affetmiştir. Af, güçten gelen bir erdemdir ve toplumsal barışı pekiştirir.

Akide (İnanç)

aqida

Akide, kalpte kesin olarak benimsenen inanç ve inanç esaslarıdır. İslam'ın altı iman esası (Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve kadere iman) akidenin temelini oluşturur. Kelam ilmi akideyi sistematik biçimde ele alır. Sağlam bir akide, salih amelin temelidir.

Akşam Namazı (Mağrib)

maghrib

Mağrib namazı, güneşin batmasından hemen sonra kılınan üç rekatlık farz namazdır. Oruçlular bu vakitte iftar ederler. İftar ve akşam namazını birleştirmek, Ramazan'ın en özlü anlarından biridir. Peygamberimiz akşam namazını vaktinde kılmayı özellikle tavsiye etmiş, geciktirmenin kerahet sayıldığını bildirmiştir.

Allahu Ekber

allahu akbar

"Allahu Ekber", "Allah en büyüktür" demektir. Tekbir olarak da bilinir. Namazın her hareketinde ve başında söylenir; iftitah tekbiri namazı açar. Ezan ve ikamette de geçer. Allahu Ekber; savaşta, bayramlarda ve zaferde de tekrarlanır. Bu ifade, her şeyin Allah'ın büyüklüğü karşısında küçük kaldığını ilan eder ve kalbin O'na teslimiyetini simgeler.

Araf

al-Aʿrāf

Araf, cennet ile cehennem arasındaki sınıra verilen isimdir. Kuran'da A'raf Suresi'nde geçen bu kavram; hesabı eşit gelenlerin ya da mahşerde hükmü henüz verilmeyenlerin geçici olarak bulunduğu yüksek bir mevkii ifade eder. Araf ehli nihayet cennete gireceği rivayet edilir.

Arş

ʿarsh

Arş, Allah'ın kudret ve hâkimiyetini simgeleyen en büyük yaratılmış varlıktır. "Rahman Arş'a istivâ etmiştir" ayetiyle Kuran'da 33 kez geçer. Arşın mahiyeti ve Allah'ın Arş'a istivâsı meselesi İslam kelamının önemli konularından biridir; Ehli Sünnet bu konuda "keyfiyet bilinmeksizin iman" ilkesini benimser.

Ayet

aya

Ayet, Kur'an'ın temel birimidir ve hem "Allah'ın işareti/alâmeti" hem de "Kur'an'ın bir cümlesi" anlamını taşır. Kur'an toplamda 6236 ayetten oluşur. Her ayet Allah'ın varlığına ve kudretine işaret eder; bu yüzden Kur'an'da tabiat olaylarına da ayet (işaret/mucize) denir. "Ayet" kavramı, Allah'ın mesajını ve evrenin mucizesini birleştiren köklü bir anlam taşır.

Azap

ʿadhāb

Azap, Allah'ın hükmüyle günahkârlara verilen acı ve cezadır. Kuran'ın en çok geçen kelimelerinden biri olan azap (322 kez), kabir azabı, cehennem azabı ve dünyadaki ilahi cezalar olmak üzere farklı tezahürlere sahiptir. Tövbe ve iman azaptan kurtulmanın yollarıdır.

Ba's (Yeniden Diriliş)

ba'th

Ba's, kıyamet günü ölülerin yeniden diriltilmesidir. Ahirete imanın temel unsurlarından biridir. Kuran bu hakikati onlarca ayette işler: "Sonra sizi yeniden dirilteceğiz." Ba's inancı, dünya hayatının hesabının verileceği bilincini güçlendirir. İnsanlar hesap için mahşerde toplanacak ve ardından cennet veya cehenneme girecektir.

Berzah

barzakh

Berzah, ölüm ile kıyamet arasındaki ara âlemdir. Ruhun kabir hayatı boyunca bulunduğu bu merhale; dünya hayatından ahirete geçişteki köprüyü ifade eder. Kuran'da üç ayette geçen berzah, İslam'ın ölüm sonrası hayat anlayışının temel kavramlarından biridir.

Besmele

bismillah

Besmele, "Bismillahirrahmanirrahim" (Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla) ifadesidir. Kur'an'ın 113 suresinin başında yer alır. Hz. Peygamber yemeğe, içmeğe, yolculuğa ve her önemli işe başlarken besmele çekmiştir. "Başında besmele bulunmayan her önemli iş eksiktir" hadisi, besmelenin günlük hayattaki önemine işaret eder. Besmele Allah'a sığınma ve O'nun adıyla başlamanın simgesidir.

Birr

birr

Birr, kapsamlı iyilik ve erdemliliktir; iman, ibadet, ihsan ve güzel ahlakı bir arada barındıran bütünleşik dindarlık halidir. Bakara Suresi 177. ayet birri detaylı olarak tanımlar: iman, infak, namaz, zekât, sözde durmak ve sabreder olmak.

Büyük Günah (Kebire)

kabira

Kebire, İslam'da en ağır günahları ifade eder. Alimlerin tespit ettiği yedi büyük günah: Allah'a ortak koşmak, adam öldürmek, sihir yapmak, faiz yemek, yetim malı yemek, savaştan kaçmak ve iffetli kadınlara iftira atmaktır. Kebire işleyen kişi tevbe etmeden öldüğünde cehennem azabına maruz kalabilir; ancak Allah dilediğini affeder.

Cami

jāmiʿ

Cami, Müslümanların beş vakit namazı cemaatle kıldıkları ibadet mekânıdır. "Toplamak" anlamındaki "cem'" kökünden gelir. Cuma namazının farz olarak kılındığı büyük camilere "câmi-i kebîr" denir. Tarih boyunca camiler ibadet merkezinin ötesinde eğitim ve toplumsal dayanışma odakları olmuştur.

Cehennem

jahannam

Cehennem, kafir ve günahkârlara ahirette hazırlanan azap yurdudur. Kuran'da yedi cehennem tabakasından bahsedilir; en derini münafıklara aittir. İslam'a göre günahkâr müminler cehenneme girse de eninde sonunda çıkarılır; sadece kâfirler orada ebedi kalır. Cehennem azabının tasvirini içeren ayetler, dünya hayatında uyarı işlevi görür.

Cemaat

jamāʿah

Cemaat, namaz gibi ibadetleri birlikte ifa eden topluluktur. Hz. Peygamber cemaate katılmanın sevabını yalnız kılınan namazdan 27 kat fazla olduğunu bildirmiştir. Akide boyutunda ise "Ehli Sünnet vel Cemaat" ifadesi, Sünnet'e uyan ana Müslüman kitlesini tanımlar.

Cemil Sabır (Güzel Sabır)

sabr jamil

"Sabr-ı Cemil" (güzel sabır), Hz. Yakub'un oğulları için sabretteki derin halini anlatan Kurani bir kavramdır. Müşkülata karşı kızmadan, sızlanmadan ve yalnızca Allah'a şikayet ederek sabretmektir. Hz. Yakub "Siz bana güzel olmayan bir şey anlattınız; sabr-ı cemil... Allah'tan yardım diliyorum" buyurdu. Cemil sabır sızlanmayan, içinden de direnen ve Allah'a güvenen sabırdır.

Cennet

janna

Cennet, ahirette Allah'a iman eden ve salih amel işleyen kullar için hazırlanan sonsuz mutluluk yurdudur. Kuran'da sekiz cennet katından bahsedilir; en yükseği Firdevs'tir. "Gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve insan kalbine gelmeyen nimetler" (Buhârî hadisi) cennetin büyüklüğünü anlatır. Cennetin en büyük nimetin Allah'ı görmek (rü'yetullah) olduğu bildirilmiştir.

Cesaret (Şecaat)

shajaa

Şecaat, hak için ayağa kalkma, hakikati söyleme ve korku karşısında geri adım atmama erdemidir. İslam'da cesaret hem fiziksel mücadelede hem de adaleti savunmada gösterilir. Hz. Ali'nin ruhsuz miğfersiz savaşması ve Hz. Ebu Bekir'in Hz. Peygamber'i savunmak için herkesten önce ortaya çıkması şecaatin en güzel örnekleridir. Zulme karşı söz söylemek en büyük cesaret olarak tanımlanmıştır.

Cihad

jihad

Cihad, Allah yolunda çaba sarf etmek demektir. Üç boyutu vardır: büyük cihad (nefisle mücadele), küçük cihad (düşmana karşı savunma) ve dil/kalem cihadı. Hz. Peygamber savaştan dönünce "Küçük cihaddan büyük cihada döndük" buyurmuş; büyük cihad olarak nefisle mücadeleyi göstermiştir. Cihad bir saldırı değil; hakikati yaşatmak ve zulme direnmek için gösterilen sürekli çabadır.

Cin

jinn

Cinler, ateşten yaratılmış, insanlar gibi akıl ve iradeye sahip, imtihana tabi varlıklardır. Kuran'ın 72. suresi Cin suresidir. Mümin cinler de kafir cinler gibi yaptıklarının hesabını verecektir. Hz. Süleyman'ın cinleri emrinde çalıştırdığı Kuran'da anlatılır. Cinlere tapınmak, şeytana uymak ve büyücülük yasaktır; cinlerden yardım istemek şirk kapsamındadır.

Cuma Namazı

jumu'a

Cuma namazı, her hafta Cuma günü öğle vaktinde iki hutbe ve iki rekat namaz şeklinde kılınan farz-ı ayn ibadettir. Kuran'da "Ey iman edenler! Cuma günü namaz çağrısı yapıldığında Allah'ın zikrine gidin" buyurulur. Cuma, Müslümanların haftalık buluşma ve arındırma günüdür; Cuma'nın Cuma vakti duaların kabul edildiği müstesna bir zaman dilimi vardır.

Da'vet (Tebliğ)

da'wa

Da'vet, İslam'ı tanıtmak ve insanları Allah'ın dinine çağırmaktır. Kuran'da "Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle davet et" buyrulur (Nahl 125). Da'vet; dil ile, yaşayışla ve yazılı materyallerle yapılabilir. Tebliğ her Müslümanın sorumluluğu olmakla birlikte, toplumsal bir farz-ı kifaye olarak da değerlendirilir.

Din

dīn

Din, Allah ile kul arasındaki ilişkiyi düzenleyen inanç, ibadet ve ahlak sisteminin bütünüdür. Kuran'da 101 kez geçer. İslam'da din; iman, İslam ve ihsan olmak üzere üç temel boyutu kapsar. "Allah katında din İslam'dır" (Âl-i İmrân 3/19) ayeti, hak dinin İslam olduğunu bildirir.

Dua

duʿāʾ

Dua, kulun Allah'a yalvarması, dilekte bulunması ve O'ndan yardım istemesidir. Kuran'da 211 kez geçen dua, "ibadetin özü" olarak tanımlanmıştır. Her zaman, her yerde yapılabilir; ancak özellikle secde halinde, Cuma günü öğleden sonra ve seher vakti makbuldür. Allah, dua edenlere icabet edeceğini vaat etmiştir.

Edep (Adab)

adab

Edep, İslam'da ahlaki incelik, güzel davranış ve her şeyi yerli yerinde yapma sanatıdır. Allah ile, Peygamber ile, alimlerle, anne-babayla ve diğer insanlarla ilişkide edep esastır. Tasavvufta edep, tarikatın ve manevi yolculuğun temel şartıdır. "Rabbim beni terbiye etti ve ne güzel terbiye etti" ifadesi, edebin ilahi kökene sahip olduğunu gösterir.

El-Alîm (Esmâü'l-Hüsnâ)

al-alim

El-Alîm, "her şeyi bilen, ilmi her şeyi kuşatan" anlamındaki ilahi isimdir. Kuran'da 157 kez geçen en çok tekrarlanan ilahi isimlerdendir. Allah gizli, açık, geçmiş ve gelecek, kalplerin derinliğine kadar her şeyi bilir. "Allah'ın ilmi göklerde ve yerde olan her şeyi kuşatmıştır" (Nisa 126). El-Alîm isminin bilincinde olmak, insanı her yerde doğru davranmaya yönlendirir.

El-Gafûr (Esmâü'l-Hüsnâ)

al-ghafur

El-Gafûr, "kullarını çokça ve defalarca bağışlayan" anlamındaki ilahi isimdir. Kuran'da 91 kez geçer. "Gafara" kökü "örtmek" anlamını taşır; Allah günahları örter ve affeder. "De ki: Ey nefisleri üzerinde aşırıya giden kullarım! Allah'ın rahmetinden umut kesmeyin" (Zümer 53) ayeti el-Gafûr isminin enginliğini anlatır.

El-Kâdir (Esmâü'l-Hüsnâ)

al-qadir

El-Kâdir, "sonsuz güç ve kudrete sahip, her şeye muktedir olan" anlamındadır. Kuran'da 45 kez geçen bu isim, Allah'ın hiçbir şeyin kendisini âciz kılamayacağını anlatır. "Şüphesiz Allah her şeye kâdirdir" ifadesi Kuran'da defalarca tekrarlanır. El-Kâdir ismi; ölüleri diriltmek, gökleri ve yeri yaratmak gibi azametli fiillerin sahibi olarak Allah'ı tanıtır.

Elhamdülillah

alhamdulillah

Elhamdülillah, "Hamd yalnızca Allah'a aittir" demektir. Fatiha suresinin ikinci ayetiyle başlayan bu ifade, şükür ve minnetin Allah'a yöneltilmesinin simgesidir. Hz. Peygamber "Elhamdülillah mizanı doldurur" buyurmuştur. Müslümanlar tüm hayırlı olaylar, aksırma ve nimet anlarında elhamdülillah der. Hamd Allah'a ait iken, şükür daha geniş kapsamlıdır.

Emanet

amānah

Emanet, güvenilirlik, dürüstlük ve başkasının kendisine bıraktığı şeyleri korumaklığı ifade eder. Hz. Peygamber'in en bilinen sıfatlarından biri "el-Emîn" (güvenilir) idi. Kuran'da 6 kez geçen emanet; can, akıl, mal ve görev anlamında da kullanılır. Emanete ihanet münafıklığın alametlerindendir.

Ensar

al-ansar

Ensar, Hz. Peygamber ve Mekke'li muhacirleri Medine'de barındıran Medineli Müslümanlardır. "Yardımcılar" anlamına gelen Ensar, Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretiyle kardeşliği (muahât) benimsemiştir. Kuran onları "öncekiler" arasında sayarak ebedî rızayı müjdelemiştir. Ensar'ın cömertliği ve fedakarlığı İslam tarihinin en parlak örneği olarak tarihe geçmiştir.

Er-Rahîm (Esmâü'l-Hüsnâ)

al-rahim

Er-Rahîm, Allah'ın en çok tekrarlanan isimlerinden biri olup "müminlere özel, kesintisiz merhamet eden" anlamındadır. Besmele'de Rahman ile birlikte zikredilir. Rahmet kökünden gelen Rahîm; Allah'ın ahirette müminlere göstereceği özel ve kalıcı rahmeti anlatır. "O Müminlere karşı çok şefkatli, çok merhametlidir" (Ahzab 33/43).

Er-Rahmân (Esmâü'l-Hüsnâ)

al-rahman

Er-Rahmân, Allah'ın 99 güzel isminden biri olup "sonsuz rahmet sahibi, tüm varlıklara merhamet eden" anlamına gelir. Sadece Allah'a özgüdür; başkasına bu isim verilmez. Kuran'da 57 kez geçer; Fatiha suresinin ikinci ve üçüncü ayetleri Rahman ve Rahim isimlerini birlikte zikreder. "Er-Rahmânü alerş istevâ" (Rahman arşa hükmetmiştir) ayeti bu ismin en derin boyutunu ortaya koyar.

Estağfirullah (Astaghfirullah)

astaghfirullah

"Estağfirullah" (Allah'tan bağışlanma dilerim), istiğfarın en kısa ve yaygın ifadesidir. Hz. Peygamber günde 70-100 defa istiğfar ettiğini bildirmiştir; peygamber olmasına rağmen. Kuran müminleri istiğfara davet eder: "Rabbinizden bağışlanma dileyin." İstiğfarın kapıları açtığı, rızkı artırdığı, sıkıntıları giderdiği bildirilmiştir. Günah farkındalığının ve Allah'a olan yönelişin sembolüdür.

Evliya

awliyāʾ

Evliya, Allah'ın dostları ve velî kulları anlamına gelen "velî"nin çoğuludur. Kuran "Haberiniz olsun, Allah'ın dostlarına korku yoktur" buyurur. Tasavvufta manevi mertebeler aşarak Allah'a yakınlaşan, kalbi ilahi nurla dolmuş kişilere evliya denir. Kerametleri Ehli Sünnet tarafından kabul edilir.

Ezan

adhan

Ezan, namaz vakitlerini ilan etmek için yüksek sesle yapılan İslami çağrıdır. "Allahu Ekber" ile başlar, "La ilahe illallah" ile sona erer. İlk ezan Hz. Bilal-i Habeşî tarafından okunmuştur. Ezan; hem pratik bir davet hem de tevhidin günde beş kez sesli ilanıdır. Fecir ezanında "Namaz uykudan hayırlıdır" (es-salatu hayrun minen-nevm) cümlesi yer alır.

Farz

fard

Farz, İslam'da yapılması kesin olarak emredilen, terk edilmesi halinde günah ve ceza gerektiren yükümlülüktür. Namaz, oruç, zekât, hac ve kelime-i şehadet İslam'ın beş farzıdır. Farz; farz-ı ayn (her Müslümana bireysel olarak farz) ve farz-ı kifaye (toplumun bir kısmının yapmasıyla yükümlülüğün kalktığı farz) olmak üzere ikiye ayrılır.

Fâtiha

al-Fātiḥah

Fâtiha, Kuran-ı Kerim'in açılış suresidir; "açış, başlangıç" anlamına gelir. Yedi ayetten oluşur ve hamd, ibadet ikrarı ve hidayet talebini bir arada barındırır. Hz. Peygamber "Fatiha Kuran'ın anasıdır" buyurmuştur. Her rekâtta okunması farz olması nedeniyle İslam'ın özeti kabul edilir.

Fecr (Sabah Namazı)

fajr

Fecr, tan yerinin ağarmaya başlamasından güneşin doğuşuna kadar olan vakittir ve sabah namazının vaktidir. Kuran'da özellikle zikredilen bu vakit, "Fecr vakti Kuran'ı oku; zira fecir vakti okumak şahittir" ayetiyle (İsrâ 78) öne çıkar. Sabah namazı, gün içindeki ibadetlerin en faziletlisi olarak tanımlanmıştır.

Fena (Fenafillah)

fana'

Fena, tasavvufta kişinin kendi benliğini, istek ve iradelerini Allah'ta yok etmesidir. Beka (kalıcılık) kavramıyla birlikte ele alınır: fena'dan sonra beka başlar. Sufi, fena makamında dünyevi bağlardan arınarak sadece Allah için var olur. Bu hal, ruhun en yüksek olgunluk derecelerinden biridir.

Fetva

fatwa

Fetva, yetkili bir İslam hukuku uzmanının (müfti) bir konudaki dini hükmü açıklayan görüşüdür. Fetva veren kişiye müfti denir. Fetvalar bağlayıcı hüküm değil, rehberlik niteliğinde görüşlerdir. Bireysel ve toplumsal meseleler, modern dönem sorunları (organ nakli, sigorta, dijital işlemler vb.) fetvanın konusunu oluşturur. Dini otorite ve uzmanlık gerektiren önemli bir kurumdur.

Fitne

fitnah

Fitne, sınanma, bozgunculuk, kaos ve iç çatışma anlamlarını taşır. Kuran'da 60 kez geçen fitne; dinî bozukluk, toplumsal kaos ve müminlerin imtihanı için kullanılır. "Fitne öldürmekten daha kötüdür" (Bakara 2/191) ayeti, toplumsal düzeni bozmanın büyük günahı olduğunu ortaya koyar.

Fitre (Sadaka-i Fıtır)

sadaqat al-fitr

Sadaka-i Fıtır (Fitre), Ramazan bayramından önce müslümanların vermesi vacip olan belirli miktardaki gıda ya da para yardımıdır. Amacı; yoksulların bayramı güzel geçirebilmesi ve oruçlunun eksikliklerinin telafisidir. Nisap miktarı mala sahip olan her Müslüman, kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler adına fitre verir. Bayram namazından önce verilmesi müstehaptır.

Fıkıh

fiqh

Fıkıh, İslam'ın ibadet, muamelat ve ahlak konularındaki pratik hükümlerini inceleyen ilim dalıdır. Sözlükte "derin anlayış" demek olan fıkıh; Kuran, Sünnet, icmâ ve kıyas gibi kaynaklardan hüküm çıkarma metodolojisini kapsar. İslam dünyasında dört büyük fıkıh mezhebi bulunur: Hanefi, Maliki, Şafii ve Hanbeli.

Gaflet

ghafla

Gaflet, Allah'ı ve ahireti unutarak dünya işlerine dalmak; kalpten Allah zikrini ve ölüm bilincini uzaklaştırmaktır. Kuran'da 26 ayette geçen gaflet, tasavvufta aşılması gereken en temel engel olarak kabul edilir. İbadet ve zikir, gaflet perdesini kaldırmanın en etkili araçlarıdır.

Gayb

ghayb

Gayb, duyu organları ve akıl yoluyla bilinemeyecek, yalnızca Allah'ın bilgisinde olan şeyleri ifade eder. Kıyamet vakti, ölümden sonra ne olacağı ve kalplerdeki niyetler gayb kapsamındadır. Kuran'da 49 kez geçer ve "Gaybın anahtarları yalnızca Allah'ın katındadır" buyurulur.

Gayret (Kıskançlık/Onur)

ghayra

Gayret (gıyret), İslam'da koruma içgüdüsü ve namusun zedelenmesine karşı duyulan onurlu hassasiyettir. Allah'ın da gayret sahibi olduğu bildirilmiştir; haramları yasaklamasının sebebi de gayreti olduğu ifade edilir. Peygamberimiz koca ve babanın ailesi için, Allah'ın da kulları için gayretini anlatmıştır. Olumlu gayret namusu ve onuru korur; olumsuz kıskançlık (hasad) ise yerilmiştir.

Gazalar (Megâzî)

maghazi

Meğâzî, Hz. Peygamber'in katıldığı askeri seferleri ve savaşları konu alan ilim dalı ve bu seferlerin kaydedildiği eserlerdir. Bedir, Uhud, Hendek ve Mekke'nin fethi başlıca gazvelerdir. Hz. Peygamber 27 gazveye katılmış; gazveye gidip kendisinin katılmadığı seriyye ise daha çoktur. Vâkıdî'nin Kitabü'l-Meğâzî'si bu konunun en kapsamlı klasik kaynağıdır.

Gusül (Boy Abdesti)

ghusl

Gusül, büyük hadesten (cünüplük, hayız, nifas) temizlenmek için tüm bedenin yıkanmasıdır. İslam fıkhında farz olan bu tam beden yıkaması namaz, oruç ve hac gibi ibadetlerin geçerliliği için zorunludur. Gusülde ağza ve buruna su vermek farz olup tüm vücudun suya değmesi gereklidir. Cuma günleri de gusül müstehaptır.

Hac

hajj

Hac, gücü yeten her Müslümanın ömründe bir kez yerine getirmesi farz olan, Mekke'deki Kâbe'yi ziyareti ve belirli ibadetleri eda etmeyi kapsayan büyük ibadettir. Zilhicce ayında yapılan hac; ihram giymek, Kâbe'yi tavaf, Safa-Merve'yi sa'y etmek, Arafat'ta vakfe ve şeytan taşlamaktan oluşur. İslam'ın beş şartından beşincisidir.

Hadis

hadith

Hadis, Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarını aktaran rivayetlerdir. İslam'ın ikinci temel kaynağı olan hadis, fıkıh, akide ve ahlakta belirleyici rol oynar. Buhârî ve Müslim'in Sahih'leri en güvenilir hadis koleksiyonlarıdır. Hadisler; senedine (senedin kopukluğu-devamlılığı) ve metnine göre sahih, hasen ve zayıf gibi sınıflara ayrılır.

Halife

khalifa

Halife, Allah'ın yeryüzündeki halifeliğini üstlenen insan ya da İslam devletinin başı demektir. Kuran'da "Sizi yeryüzünde halifeler kıldı" (En'am 165) ifadesi, insanlığın yöneticilik misyonunu anlatır. Tarihsel olarak Hz. Ebu Bekir ile başlayan halifelik, İslam toplumunu hem dini hem siyasi olarak temsil eden bir kurumdur. 1924'te Osmanlı ile birlikte sona ermiştir.

Hamd

ḥamd

Hamd, Allah'a övgü ve şükran sunmaktır. "Elhamdülillah" ifadesiyle başlayan Fatiha Suresi'nin ilk cümlesi hamdın özüdür. Hamd, şükürden daha kapsamlıdır: şükür verilen nimete karşılık yapılırken hamd, Allah'ın zatı ve bütün sıfatları için her durumda yapılır.

Haram

haram

Haram, Allah tarafından kesin olarak yasaklanan, yapılması günah olan şeylerdir. Fıkıhta haramın zıddı helaldir. Domuz eti, alkol, zina, faiz ve hırsızlık başlıca haram fiiller arasındadır. Haram olan bir şeyi zaruret hali olmaksızın yapmak günahtır ve ukubata (cezaya) konu olabilir.

Haşr (Mahşer)

hashr

Haşr, kıyamet günü tüm ölülerin yeniden diriltilip mahşer yerinde toplanmasıdır. Kuran "Şüphesiz sizi yeniden diriltecek ve hesap günü toplayacağız" buyurur. Mahşer, tüm insanlığın hesabını göreceği kıyamet meydanıdır. Orada güneş yakına inecek, herkes kendi amellerinin karşısında olacak ve amel defterleri açılacaktır. Haşr inancı ahirete imanın en somut ifadesidir.

Havf

khawf

Havf, Allah'ın azabından duyulan korku ve endişe halidir. İmanın temel unsurlarından biri olup recâ (ümit) ile denge içinde tutulur. Tasavvufta kalbin sürekli uyanık kalmasını sağlayan manevi bir hal olarak tanımlanır; kişiyi günahlardan alıkoyar ve ibadete sevk eder.

Havkale (Lâ havle velâ kuvvete illâ billah)

la hawla wala quwwata illa billah

"Lâ havle velâ kuvvete illâ billah" (Güç ve kuvvet ancak Allah'ındır), "havkale" olarak bilinen büyük bir zikirdir. Peygamberimiz bu ifadenin "cennetin hazinelerinden bir hazine" olduğunu bildirmiştir. Zorluklar, sıkıntılar ve güçten düşüldüğünde söylenmesi tavsiye edilir. Her türlü güç ve kuvvetin Allah'a ait olduğunun kabulüdür; kul bu sözle acziyetini ve Allah'a olan muhtaçlığını ifade eder.