Arapça - Türkçe İslam Sözlüğü

Akşam Namazı (Mağrib)

maghrib

Mağrib namazı, güneşin batmasından hemen sonra kılınan üç rekatlık farz namazdır. Oruçlular bu vakitte iftar ederler. İftar ve akşam namazını birleştirmek, Ramazan'ın en özlü anlarından biridir. Peygamberimiz akşam namazını vaktinde kılmayı özellikle tavsiye etmiş, geciktirmenin kerahet sayıldığını bildirmiştir.

Cami

jāmiʿ

Cami, Müslümanların beş vakit namazı cemaatle kıldıkları ibadet mekânıdır. "Toplamak" anlamındaki "cem'" kökünden gelir. Cuma namazının farz olarak kılındığı büyük camilere "câmi-i kebîr" denir. Tarih boyunca camiler ibadet merkezinin ötesinde eğitim ve toplumsal dayanışma odakları olmuştur.

Cemaat

jamāʿah

Cemaat, namaz gibi ibadetleri birlikte ifa eden topluluktur. Hz. Peygamber cemaate katılmanın sevabını yalnız kılınan namazdan 27 kat fazla olduğunu bildirmiştir. Akide boyutunda ise "Ehli Sünnet vel Cemaat" ifadesi, Sünnet'e uyan ana Müslüman kitlesini tanımlar.

Cuma Namazı

jumu'a

Cuma namazı, her hafta Cuma günü öğle vaktinde iki hutbe ve iki rekat namaz şeklinde kılınan farz-ı ayn ibadettir. Kuran'da "Ey iman edenler! Cuma günü namaz çağrısı yapıldığında Allah'ın zikrine gidin" buyurulur. Cuma, Müslümanların haftalık buluşma ve arındırma günüdür; Cuma'nın Cuma vakti duaların kabul edildiği müstesna bir zaman dilimi vardır.

Dua

duʿāʾ

Dua, kulun Allah'a yalvarması, dilekte bulunması ve O'ndan yardım istemesidir. Kuran'da 211 kez geçen dua, "ibadetin özü" olarak tanımlanmıştır. Her zaman, her yerde yapılabilir; ancak özellikle secde halinde, Cuma günü öğleden sonra ve seher vakti makbuldür. Allah, dua edenlere icabet edeceğini vaat etmiştir.

Estağfirullah (Astaghfirullah)

astaghfirullah

"Estağfirullah" (Allah'tan bağışlanma dilerim), istiğfarın en kısa ve yaygın ifadesidir. Hz. Peygamber günde 70-100 defa istiğfar ettiğini bildirmiştir; peygamber olmasına rağmen. Kuran müminleri istiğfara davet eder: "Rabbinizden bağışlanma dileyin." İstiğfarın kapıları açtığı, rızkı artırdığı, sıkıntıları giderdiği bildirilmiştir. Günah farkındalığının ve Allah'a olan yönelişin sembolüdür.

Fâtiha

al-Fātiḥah

Fâtiha, Kuran-ı Kerim'in açılış suresidir; "açış, başlangıç" anlamına gelir. Yedi ayetten oluşur ve hamd, ibadet ikrarı ve hidayet talebini bir arada barındırır. Hz. Peygamber "Fatiha Kuran'ın anasıdır" buyurmuştur. Her rekâtta okunması farz olması nedeniyle İslam'ın özeti kabul edilir.

Fecr (Sabah Namazı)

fajr

Fecr, tan yerinin ağarmaya başlamasından güneşin doğuşuna kadar olan vakittir ve sabah namazının vaktidir. Kuran'da özellikle zikredilen bu vakit, "Fecr vakti Kuran'ı oku; zira fecir vakti okumak şahittir" ayetiyle (İsrâ 78) öne çıkar. Sabah namazı, gün içindeki ibadetlerin en faziletlisi olarak tanımlanmıştır.

Fitre (Sadaka-i Fıtır)

sadaqat al-fitr

Sadaka-i Fıtır (Fitre), Ramazan bayramından önce müslümanların vermesi vacip olan belirli miktardaki gıda ya da para yardımıdır. Amacı; yoksulların bayramı güzel geçirebilmesi ve oruçlunun eksikliklerinin telafisidir. Nisap miktarı mala sahip olan her Müslüman, kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler adına fitre verir. Bayram namazından önce verilmesi müstehaptır.

Hamd

ḥamd

Hamd, Allah'a övgü ve şükran sunmaktır. "Elhamdülillah" ifadesiyle başlayan Fatiha Suresi'nin ilk cümlesi hamdın özüdür. Hamd, şükürden daha kapsamlıdır: şükür verilen nimete karşılık yapılırken hamd, Allah'ın zatı ve bütün sıfatları için her durumda yapılır.

Havkale (Lâ havle velâ kuvvete illâ billah)

la hawla wala quwwata illa billah

"Lâ havle velâ kuvvete illâ billah" (Güç ve kuvvet ancak Allah'ındır), "havkale" olarak bilinen büyük bir zikirdir. Peygamberimiz bu ifadenin "cennetin hazinelerinden bir hazine" olduğunu bildirmiştir. Zorluklar, sıkıntılar ve güçten düşüldüğünde söylenmesi tavsiye edilir. Her türlü güç ve kuvvetin Allah'a ait olduğunun kabulüdür; kul bu sözle acziyetini ve Allah'a olan muhtaçlığını ifade eder.

Huşu (Derin Saygı)

khushoo

Huşu, namazda ve ibadetlerde Allah'ın huzurunda derin bir saygı, teslimiyet ve kalbin uyanıklığıdır. Kuran "Mü'minler kurtuluşa ermiştir; onlar namazlarında huşu içindedir" (Mü'minun 1-2) buyurur. Huşu namazı ruhundan koparmamak demektir; Hz. Peygamber huşusuz namazı kaybedilen bir namazın işareti saymıştır. Huşu kalp, beden ve dilin Allah'a odaklanmasıdır.

İhlas

ikhlāṣ

İhlas, sadece Allah'ın rızasını gözeterek, gösteriş ve riyadan uzak biçimde ibadet etmektir. "Saflaştırmak, arındırmak" kökünden gelir. İhlassız amel makbul sayılmaz; Allah sadece ihlas ile yapılan ameli kabul eder. Kuran'ın 112. suresi İhlâs olup tevhidi en özlü şekilde ifade eder.

İhya

iḥyāʾ

İhya, hayata döndürmek, diriltmek anlamında olup İslam'da dinin özünü yenileme ve canlandırma anlamında kullanılır. İmam Gazzali'nin "İhyâu Ulûmi'd-Din" adlı başyapıtıyla özdeşleşen kavram; ibadeti ruhunu yitirmeden yaşama ve kalbi tazelemesini ifade eder.

İkindi Namazı (Asr)

asr

Asr namazı, öğleden sonra güneş alçalmaya başladığında kılınan dört rekatlık farz namazdır. Kuran'ın 103. suresi Asr adını taşır. Hz. Peygamber "Kim ikindi namazını kaçırırsa sanki ailesini ve malını yitirmiş gibidir" buyurmuştur. İkindi namazı, Kuran'da "orta namaz" ifadesiyle de anılmaktadır.

İsraf

isrāf

İsraf, Allah'ın verdiği nimetleri gereksiz yere tüketmek, ölçüyü aşmak ve dengeyi bozmaktır. Yemek, içmek ve harcamada sınırı geçmek israftır. Kuran "İsraf edenler şeytanın kardeşleridir" buyurur. İslam her konuda orta yolu ve ölçülülüğü emreder; israf büyük günahlar arasında sayılır.

İtikaf

iʿtikāf

İtikaf, Allah'a yaklaşmak niyetiyle camide bir süre dünyevi meşguliyetlerden uzak kalarak ibadet ve zikre çekilmektir. Ramazan'ın son on gününde yapılan itikaf Hz. Peygamber'in sünneti olup Kadir Gecesi'ni ihya etmek için en büyük fırsatlardan biridir.

Kadir Gecesi

laylat al-qadr

Kadir Gecesi, Ramazan'ın son on gecesinde (özellikle tek gecelerde) aranan ve bin aydan hayırlı olduğu bildirilen müstesna gecedir. Kuran bu gecede indirilmeye başlanmıştır. "Kadir Gecesi bin aydan daha hayırlıdır; melekler ve Ruh o gece Rablerinin izniyle her iş için iner" (Kadr suresi). Bu gecede yapılan ibadetler seksen yılı aşkın ibadetten üstündür.

Kelime-i Tevhid

lā ilāha illallāh

"Lâ ilâhe illallah" (Allah'tan başka ilah yoktur), İslam'ın temel inanç ifadesi olan kelime-i tevhiddir. Şehadetin ilk yarısını oluşturur. Hz. Peygamber, bu sözün en büyük zikir olduğunu ve cennetin anahtarı olduğunu bildirmiştir. İslam'a girişin, namazın ve hayatın özeti bu cümlede gizlidir.

Kıble

qiblah

Kıble, Müslümanların namaz kılarken yöneldikleri Kâbe'nin bulunduğu yöndür. Hz. Muhammed'in Medine'ye hicretinin 16-17 ay sonrasında kıble Kudüs'ten Mekke'deki Mescid-i Haram'a çevrilmiştir. Namazın geçerli olması için kıbleye yönelmek farzdır; kıble yönü coğrafi konuma göre belirlenir.

Kurban Bayramı (Eid ul-Adha)

eid al-adha

Kurban Bayramı (Eid ul-Adha), Zilhicce'nin 10-13. günleri arasında kutlanan ve hac ibadetine denk gelen büyük bayramdır. Temelinde Hz. İbrahim'in oğlunu kurban etmeye hazır olmasının hatırası yatar. Kurban kesmek, bayram namazı kılmak ve teslimiyeti yenilemek bayramın özünü oluşturur. İslam dünyasının en önemli bayramları arasında gösterilmektedir.

Mescid (Cami)

masjid

Mescid, Müslümanların namaz kıldığı, bir araya geldiği ve ibadet ettiği kutsal mekândır. "Secde edilen yer" anlamına gelir. İslam'ın ilk mescidi Hz. Peygamber'in Kuba'da inşa ettiği Kuba Mescidi'dir. Medine'deki Mescid-i Nebevi ise en faziletli mescit olup namaz kılmanın en çok sevap kazandırdığı üç mescidden biridir.

Muharrem

muharram

Muharrem, İslam takviminin (Hicrî takvim) birinci ayıdır ve dört haram aydan biridir. Bu ayda savaş yasaktır. Muharrem'in onuncu günü Aşûre Günü'dür; Hz. Musa'nın Firavun'dan kurtuluşuna şükran olarak oruç tutulur. Peygamberimiz Muharrem orucunu Ramazan'dan sonra en faziletli oruç olarak tanımlamıştır.

Namaz (Salât)

ṣalāh

Salât (namaz), İslam'ın beş şartından biri olup günde beş vakit kılınan ibadetdir. Niyet, tekbir, kıyam, rükû, secde ve selam ile eda edilir. Kuran'da 99 kez geçen salât, mümini her türlü kötülükten alıkoyan; Allah ile kul arasındaki en güçlü bağ olarak tanımlanır.

Öğle Namazı (Duhur)

dhuhr

Duhur (Öğle) namazı, güneşin tepe noktasından geçmesinden ikindi vaktine kadar kılınan dört rekatlık farz namazdır. Hz. Peygamber günün en sıcak saatlerinde kılınan bu namazı "öğle uykusundan önce değil, sonrasında" tavsiye etmiştir. Öğle namazını kılmak Müslümanın gün içindeki beş namaz yükümlülüğünün ikincisidir.

Oruç (Savm)

ṣawm

Savm (oruç), İslam'ın beş şartından biri olup Ramazan ayında fecirden guruba kadar yeme, içme ve cinsî ilişkiden uzak durmaktır. Nefsi terbiye etmek, takvayı pekiştirmek ve fakirin halini anlamak gibi hikmetleri vardır. Kuran'da 14 kez geçmekte olup farklı oruç türleri de mevcuttur.

Ramazan

ramaḍān

Ramazan, İslam takviminin dokuzuncu ayı ve oruç tutulan mübarek aydır. Kuran'ın bu ayda indirilmeye başlandığı bildirilir. Bin aydan hayırlı olan Kadir Gecesi Ramazan'ın son on gününde aranır. Teravih namazı, iftarlar ve hayır-hasenat bu ayın öne çıkan ibadetlerindendir. Hz. Peygamber bu ayı "bereketi, rahmeti ve mağfiretiyle" tanımlamıştır.

Ramazan Bayramı (Eid ul-Fitr)

eid al-fitr

Ramazan Bayramı (Eid ul-Fitr), Ramazan orucunun tamamlanmasının ardından Şevval ayının ilk üç günü kutlanan bayramdır. Bayram namazı kılmak, fitre vermek, akraba ve komşuları ziyaret etmek, şükretmek bu günün temel ibadet ve sünnetlerindendir. Hz. Peygamber "Bu sizin şükür ve ibadet gününüzdür" buyurmuştur.

Rebiülevvel (Mevlid Ayı)

rabi' al-awwal

Rebiülevvel, İslam takviminin üçüncü ayıdır. Hz. Muhammed bu ayın 12. gecesinde dünyaya gelmiştir (Mevlid). Peygamberimizin doğumunu anmak amacıyla bu ayda Mevlid kandili kutlanmaktadır. Ayrıca Hz. Peygamber'in Medine'ye hicreti de Rebiülevvel ayında tamamlanmıştır.

Recep

rajab

Recep, İslam'ın dört haram ayından biri olup Şaban ve Ramazan'dan önce gelen mübarek aydır. İsrâ ve Mirac hadisesi Recep ayının 27. gecesinde yaşanmıştır. Bu geceye Regâib Kandili ve Miraç Kandili olarak bilinen özel zamanlara ev sahipliği yapar. Recep, Ramazan'a hazırlığın manevi başlangıcı kabul edilir.

Rükû

rukūʿ

Rükû, namazda belin yatay olacak şekilde öne eğilmesiyle gerçekleştirilen ve Allah'a boyun eğişin, saygının ifadesi olan namazın temel rükünlerinden biridir. Rükûda "Sübhane Rabbiye'l-Azim" denilmesi sünnettir. Kuran Müslümanlara "Rükû edin, secde edin" diye emreder.

Şaban

sha'ban

Şaban, Ramazan'dan önceki mübarek aydır. Hz. Peygamber bu ayda en çok oruç tuttuğunu bildirmiş ve Şaban'ı Ramazan'a hazırlık ayı olarak nitelendirmiştir. Şaban'ın 15. gecesi Berat Kandili'dir; bu gecede amellerin Allah'a yükseltildiğine, kader kayıtlarının yenilendiğine inanılır.

Sadaka

ṣadaqah

Sadaka, Allah rızası için gönüllü olarak yapılan maddi veya manevi her türlü iyilik ve bağıştır. Farz olan zekâtın ötesinde; bir gülümseme, iyi söz veya yol gösterme de sadakadır. Hz. Peygamber "Her iyilik sadakadır" buyurmuştur. Kuran'da 23 ayette geçer.

Secde

sajdah

Secde, alın, burun, iki el, iki diz ve iki ayak ucunu yere koyarak Allah'a yöneliş ve tam teslimiyet ifadesidir. Namazın en önemli rüknü olan secde; kulun Allah'a en yakın olduğu andır. Hz. Peygamber "Kulun Rabbine en yakın olduğu an secde anıdır" buyurmuştur.

Şehadet (Kelime-i Şehadet)

shahādah

Şehadet, İslam'ın beş şartının ilkidir: "Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden Rasûlüllah." "Allah'tan başka ilah olmadığına ve Hz. Muhammed'in O'nun kulu ve rasulü olduğuna şahitlik ederim" anlamına gelir. İslam'a giriş, bu ifadeyi samimiyetle söylemekle gerçekleşir.

Tazarru'

taḍarruʿ

Tazarru', acizlik ve derin ihtiyaç içinde Allah'a yönelmek, alçak gönüllülükle niyaz etmektir. Kuran "Rabbinize gizlice ve alçak gönüllülükle yalvarın" buyurur. Duanın kabulünde tazarru; içtenliğin, samimiyetin ve kalbin kırıklığının dışa vurumudur.

Teheccüd Namazı

tahajjud

Teheccüd, gece uykudan kalkarak kılınan gönüllü namazdır. Hz. Peygamber'in en çok özen gösterdiği nafile namaz olan teheccüd, farz namazlardan sonra en faziletli namaz olarak tanımlanmıştır. "Gece kalk, ek namaz kıl; bu seni övgüye değer bir makama ulaştırır" (İsrâ 79) ayeti teheccüdün fazlına işaret eder. Seher vakti yapılan teheccüd duaları makbul sayılır.

Teravih

tarāwīḥ

Teravih, Ramazan ayı boyunca yatsı namazından sonra cemaatle kılınan sünnet namazdır. Genellikle 20 rekât olarak kılınan teravih namazında Kuran hatim yapılması sünnetin önemli parçasıdır. Hz. Ömer döneminde cemaatle düzenlenen bu namaz, Ramazan'ın en güzel ibadet geleneklerinden biridir.

Tevessül

tawassul

Tevessül, Allah'a yaklaşmak için bir vesile aracılığıyla dua etmektir. Kuran "Allah'a karşı gelmekten sakının ve O'na yaklaşmaya vesile arayın" buyurur. Amelle tevessül ve Peygamber'in ismiyle tevessül gibi çeşitleri vardır. Bu konuda İslam alimleri arasında farklı görüşler mevcuttur.

Vird

wird

Vird, sabah-akşam ya da belirli vakitlerde düzenli olarak okunan dua, zikir ve Kuran bölümlerinden oluşan manevi programdır. Tasavvuf yolunda her tarikatın kendine özgü virdi bulunur. Vird; kalbi temizler, manevi bağlılığı güçlendirir ve günlük ibadete derinlik katar.

Yatsı Namazı (İşa)

isha

İşa namazı, akşam kızıllığının kaybolmasından gece yarısına (bazı görüşe göre fecre) kadar süren vakitte kılınan dört rekatlık farz namazdır. Hz. Peygamber işa ve sabah namazlarının münafıklara en ağır gelen namazlar olduğunu bildirmiş; bu namazları cemaate devam edenlerin büyük ecir kazanacağını söylemiştir.