Arapça - Türkçe İslam Sözlüğü

Ensar

al-ansar

Ensar, Hz. Peygamber ve Mekke'li muhacirleri Medine'de barındıran Medineli Müslümanlardır. "Yardımcılar" anlamına gelen Ensar, Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretiyle kardeşliği (muahât) benimsemiştir. Kuran onları "öncekiler" arasında sayarak ebedî rızayı müjdelemiştir. Ensar'ın cömertliği ve fedakarlığı İslam tarihinin en parlak örneği olarak tarihe geçmiştir.

Fitne

fitnah

Fitne, sınanma, bozgunculuk, kaos ve iç çatışma anlamlarını taşır. Kuran'da 60 kez geçen fitne; dinî bozukluk, toplumsal kaos ve müminlerin imtihanı için kullanılır. "Fitne öldürmekten daha kötüdür" (Bakara 2/191) ayeti, toplumsal düzeni bozmanın büyük günahı olduğunu ortaya koyar.

Gazalar (Megâzî)

maghazi

Meğâzî, Hz. Peygamber'in katıldığı askeri seferleri ve savaşları konu alan ilim dalı ve bu seferlerin kaydedildiği eserlerdir. Bedir, Uhud, Hendek ve Mekke'nin fethi başlıca gazvelerdir. Hz. Peygamber 27 gazveye katılmış; gazveye gidip kendisinin katılmadığı seriyye ise daha çoktur. Vâkıdî'nin Kitabü'l-Meğâzî'si bu konunun en kapsamlı klasik kaynağıdır.

Hicret

hijrah

Hicret, Hz. Muhammed'in 622 yılında Mekke'den Medine'ye göçüdür. İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olup İslam takviminin (Hicrî takvim) başlangıcını oluşturur. Kuran'da 31 kez geçen hicret, Allah yolunda yurt ve mal terk etmek anlamını taşır. Hz. Ömer'in halifeliğinde resmî takvim olarak kabul edilmiştir.

Hulefâ-i Râşidîn (Dört Halife)

khulafa al-rashidun

Hulefâ-i Râşidîn, Hz. Peygamber'in vefatından sonra İslam devletini yöneten ilk dört halife olan Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'dir. Bu dönem 632-661 yılları arasını kapsar. Peygamberimiz "Sünnetimden ve Hulefâ-i Râşidîn'in sünnetinden sıkıca tutunun" buyurarak bu halifelere ittiba edilmesini emretmiştir. İslam tarihinin en parlak ve model dönemi kabul edilir.

Hz. İbrahim (a.s.)

ibrahim

Hz. İbrahim, Kuran'da 69 kez adı geçen ve İslam, Hristiyanlık ve Yahudiliğin ortak peygamberi kabul edilen büyük elçidir. "Halilullah" (Allah'ın dostu) lakabıyla anılır. Putları kırması, ateşe atılması ve oğlunu kurban etmeye hazır olması imanının simgeleridir. Hz. İbrahim ve oğlu İsmail Kâbe'yi inşa etmiştir. Hac ibadetinin temeli onun sünnetine dayanmaktadır.

Hz. İsa (a.s.)

isa

Hz. İsa, İncil'in kendisine indirildiği, babasız olarak Hz. Meryem'den doğan peygamberdir. Kuran'da 25 kez adı geçer ve "Mesih" ve "Allah'ın ruhu" olarak nitelenir. Ölüleri diriltmek, körü iyileştirmek ve balçıktan kuş yaratmak mucizelerindendir. İslam'da Hz. İsa haça gerilmemiş, Allah tarafından kendisine benzetilen biri çarmıha gerilmiştir.

Hz. Musa (a.s.)

musa

Hz. Musa, Kuran'da en sık adı geçen peygamberdir (136 kez). Tevrat'ın kendisine indirildiği, Firavun'a karşı İsrailoğullarını kurtaran büyük resuldür. Denizi yarması, Tur dağında Allah ile konuşması ve On Emirleri alması en önemli mucizelerindendir. Kuran, Hz. Musa kıssasını müminler için ders ve teselli kaynağı olarak sürekli anlatır.

Hz. Yusuf (a.s.)

yusuf

Hz. Yusuf, kıssaları Kuran'da tam bir sureyle (Yusuf suresi) anlatılan tek peygamberdir. Kardeşleri tarafından kuyuya atılmış, köle olarak satılmış, haksız yere zindana düşürülmüş; sonunda Mısır'a vezir yapılmıştır. Kuran bu kıssayı "ahsanel kasas" (kıssaların en güzeli) olarak tanımlar. Yusuf kıssası sabır, ihlas, iffet ve tevekkülün en güzel örneğidir.

İsrâ ve Miraç

al-isra wal-mi'raj

İsrâ, Hz. Peygamber'in bir gecede Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksâ'ya götürülmesidir. Miraç ise bu gecede yedi kat göğe yükseltilmesi ve Allah'a yakın makama ulaşmasıdır. Bu yolculukta beş vakit namaz farz kılınmış ve cennet-cehennem gösterilmiştir. İsrâ Kuran'da (17/1), Miraç ise Necm suresinde (53/1-18) anlatılmaktadır.

Mevlid

mawlid

Mevlid, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) doğumunu kutlamak amacıyla düzenlenen toplantı ve bu toplantılarda okunan şiir ile ilahilere verilen addır. Türk İslam geleneğinde Süleyman Çelebi'nin (ö. 1422) kaleme aldığı "Mevlid-i Şerif" en tanınmış eserdir. Rebi'ul-evvel ayının 12. günü kutlanır.

Miraç

miʿrāj

Miraç, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Recep ayının 27. gecesinde Cebrail ile birlikte Mescid-i Haram'dan Mescid-i Aksa'ya (İsrâ) ve oradan yedi kat göğe yükseldiği, Allah katına yaklaştığı olağanüstü yolculuktur. Bu yolculukta beş vakit namaz farz kılınmıştır.

Muhacirler

al-muhajirun

Muhacirler, Mekke'den Medine'ye hicret eden ilk Müslümanlardır. Mallarını, yurtlarını ve ailelerini terk ederek dini yaşatmak için göç ettiler. Kuran onları "mallarını ve canlarını Allah yolunda harcayanlar" diye över. Muhacirler ve Ensar, İslam'ın ilk toplumunu oluşturmuş ve bu ortaklık İslam medeniyetinin temelini atmıştır. "Sabikalun evvelun" (öncekiler) arasında yer alırlar.

Muharrem

muharram

Muharrem, İslam takviminin (Hicrî takvim) birinci ayıdır ve dört haram aydan biridir. Bu ayda savaş yasaktır. Muharrem'in onuncu günü Aşûre Günü'dür; Hz. Musa'nın Firavun'dan kurtuluşuna şükran olarak oruç tutulur. Peygamberimiz Muharrem orucunu Ramazan'dan sonra en faziletli oruç olarak tanımlamıştır.

Nebî

nabī

Nebî, Allah tarafından vahiy alan ve insanlara dini tebliğ etmekle görevlendirilen peygamberdir. Resûlden farkı; nebî yeni bir şeriat getirmez, önceki peygamberin şeriatıyla amel eder. İslam'a göre Hz. Âdem'den Hz. Muhammed'e kadar 124.000 nebî gönderildiği rivayet edilmektedir.

Rebiülevvel (Mevlid Ayı)

rabi' al-awwal

Rebiülevvel, İslam takviminin üçüncü ayıdır. Hz. Muhammed bu ayın 12. gecesinde dünyaya gelmiştir (Mevlid). Peygamberimizin doğumunu anmak amacıyla bu ayda Mevlid kandili kutlanmaktadır. Ayrıca Hz. Peygamber'in Medine'ye hicreti de Rebiülevvel ayında tamamlanmıştır.

Recep

rajab

Recep, İslam'ın dört haram ayından biri olup Şaban ve Ramazan'dan önce gelen mübarek aydır. İsrâ ve Mirac hadisesi Recep ayının 27. gecesinde yaşanmıştır. Bu geceye Regâib Kandili ve Miraç Kandili olarak bilinen özel zamanlara ev sahipliği yapar. Recep, Ramazan'a hazırlığın manevi başlangıcı kabul edilir.

Sahabe

ṣaḥābah

Sahabe, Hz. Peygamber'i (s.a.v.) iman hali üzere gören, O'nunla birlikte bulunan ve mü'min olarak vefat eden mübarek topluluktur. Hadis ilminde birinci nesil ravilerdir. Kuran onları "Allah onlardan razı oldu, onlar da Allah'tan razı oldular" diye niteler.

Siyer (Peygamber Hayatı)

sira

Siyer, Hz. Peygamber'in hayatını, seferlerini ve karakter özelliklerini konu alan ilim dalıdır. Ibn Hişam'ın Siretü'n-Nebeviyye'si ve Ibn İshak'ın eseri klasik siyer kaynakları arasındadır. Siyer okumak Hz. Peygamber'i tanımak, onu sevmek ve onun ahlakını örnek almak için gereklidir. "Sizin için Allah'ın Rasulünde güzel bir örnek vardır" (Ahzab 21) ayeti siyerin önemine işaret eder.

Sıddık

al-siddiq

Sıddık, hakikati en tam şekilde tasdik eden, söz ve eylemde eşsiz doğruluğuyla öne çıkan kişidir. Kuran'da peygamberlerden sonraki en yüksek manevi derece olarak zikredilir: "Kim Allah'a ve Resulüne itaat ederse işte bunlar Allah'ın nimetine erdirdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle birliktedir" (Nisa 69). Hz. Ebu Bekir, Hz. Peygamber'in Miraca götürülmesine ilk anda inandığı için "es-Sıddîk" lakabını almıştır.

Tabiîn

tābiʿīn

Tabiîn, Peygamberi görmemiş ancak Sahabe'den birini mümin olarak görüp onlardan din öğrenmiş nesle verilen isimdir. İslam'ın ikinci kuşağını oluşturan tabiîn; hadisleri Sahabe'den alarak sonraki nesillere aktardı. Peygamberimiz "En hayırlı nesil benim neslim, sonra onları izleyenlerdir" buyurmuştur.

Ümmet

ummah

Ümmet, ortak bir dine, lidere veya ataya bağlı topluluk anlamına gelir. İslam'da ümmet; Hz. Muhammed'in gönderildiği tüm Müslümanları kapsayan evrensel topluluktur. Kuran'da 64 kez geçen ümmet, sınır ve ırktan bağımsız İslam kardeşliğinin ifadesidir. Hz. Peygamber, Müslümanları tek vücut gibi hissetmeli buyurmuştur.