Arapça - Türkçe İslam Sözlüğü

Adalet

'adala

Adalet, her şeyi hakkıyla yerine getirmek, herkese hakkını vermek ve zulümden kaçınmaktır. Allah'ın "el-Adl" ismi bu kökten gelir. Kuran'da "Allah adaleti, ihsanı ve yakınlara vermeyi emreder" buyrulur (Nahl 90). İslam hukukunda adalet hem bireysel erdem hem de toplumsal düzenin temelidir. Hakimler için en temel şart adil olmaktır.

Af (Affetmek)

'afw

Af, yapılan kötülüğü bağışlamak, kin ve intikam duygusundan vazgeçmektir. Allah'ın "el-Afuvv" ismi bu kökten gelir. Kuran'da "Affetsin, geçsin; Allah'ın sizi affetmesini sevmez misiniz?" buyrulur (Nur 22). Hz. Peygamber, Mekke'nin fethinde tüm düşmanlarını affetmiştir. Af, güçten gelen bir erdemdir ve toplumsal barışı pekiştirir.

Birr

birr

Birr, kapsamlı iyilik ve erdemliliktir; iman, ibadet, ihsan ve güzel ahlakı bir arada barındıran bütünleşik dindarlık halidir. Bakara Suresi 177. ayet birri detaylı olarak tanımlar: iman, infak, namaz, zekât, sözde durmak ve sabreder olmak.

Büyük Günah (Kebire)

kabira

Kebire, İslam'da en ağır günahları ifade eder. Alimlerin tespit ettiği yedi büyük günah: Allah'a ortak koşmak, adam öldürmek, sihir yapmak, faiz yemek, yetim malı yemek, savaştan kaçmak ve iffetli kadınlara iftira atmaktır. Kebire işleyen kişi tevbe etmeden öldüğünde cehennem azabına maruz kalabilir; ancak Allah dilediğini affeder.

Cemil Sabır (Güzel Sabır)

sabr jamil

"Sabr-ı Cemil" (güzel sabır), Hz. Yakub'un oğulları için sabretteki derin halini anlatan Kurani bir kavramdır. Müşkülata karşı kızmadan, sızlanmadan ve yalnızca Allah'a şikayet ederek sabretmektir. Hz. Yakub "Siz bana güzel olmayan bir şey anlattınız; sabr-ı cemil... Allah'tan yardım diliyorum" buyurdu. Cemil sabır sızlanmayan, içinden de direnen ve Allah'a güvenen sabırdır.

Cesaret (Şecaat)

shajaa

Şecaat, hak için ayağa kalkma, hakikati söyleme ve korku karşısında geri adım atmama erdemidir. İslam'da cesaret hem fiziksel mücadelede hem de adaleti savunmada gösterilir. Hz. Ali'nin ruhsuz miğfersiz savaşması ve Hz. Ebu Bekir'in Hz. Peygamber'i savunmak için herkesten önce ortaya çıkması şecaatin en güzel örnekleridir. Zulme karşı söz söylemek en büyük cesaret olarak tanımlanmıştır.

Cihad

jihad

Cihad, Allah yolunda çaba sarf etmek demektir. Üç boyutu vardır: büyük cihad (nefisle mücadele), küçük cihad (düşmana karşı savunma) ve dil/kalem cihadı. Hz. Peygamber savaştan dönünce "Küçük cihaddan büyük cihada döndük" buyurmuş; büyük cihad olarak nefisle mücadeleyi göstermiştir. Cihad bir saldırı değil; hakikati yaşatmak ve zulme direnmek için gösterilen sürekli çabadır.

Edep (Adab)

adab

Edep, İslam'da ahlaki incelik, güzel davranış ve her şeyi yerli yerinde yapma sanatıdır. Allah ile, Peygamber ile, alimlerle, anne-babayla ve diğer insanlarla ilişkide edep esastır. Tasavvufta edep, tarikatın ve manevi yolculuğun temel şartıdır. "Rabbim beni terbiye etti ve ne güzel terbiye etti" ifadesi, edebin ilahi kökene sahip olduğunu gösterir.

Elhamdülillah

alhamdulillah

Elhamdülillah, "Hamd yalnızca Allah'a aittir" demektir. Fatiha suresinin ikinci ayetiyle başlayan bu ifade, şükür ve minnetin Allah'a yöneltilmesinin simgesidir. Hz. Peygamber "Elhamdülillah mizanı doldurur" buyurmuştur. Müslümanlar tüm hayırlı olaylar, aksırma ve nimet anlarında elhamdülillah der. Hamd Allah'a ait iken, şükür daha geniş kapsamlıdır.

Emanet

amānah

Emanet, güvenilirlik, dürüstlük ve başkasının kendisine bıraktığı şeyleri korumaklığı ifade eder. Hz. Peygamber'in en bilinen sıfatlarından biri "el-Emîn" (güvenilir) idi. Kuran'da 6 kez geçen emanet; can, akıl, mal ve görev anlamında da kullanılır. Emanete ihanet münafıklığın alametlerindendir.

Estağfirullah (Astaghfirullah)

astaghfirullah

"Estağfirullah" (Allah'tan bağışlanma dilerim), istiğfarın en kısa ve yaygın ifadesidir. Hz. Peygamber günde 70-100 defa istiğfar ettiğini bildirmiştir; peygamber olmasına rağmen. Kuran müminleri istiğfara davet eder: "Rabbinizden bağışlanma dileyin." İstiğfarın kapıları açtığı, rızkı artırdığı, sıkıntıları giderdiği bildirilmiştir. Günah farkındalığının ve Allah'a olan yönelişin sembolüdür.

Gaflet

ghafla

Gaflet, Allah'ı ve ahireti unutarak dünya işlerine dalmak; kalpten Allah zikrini ve ölüm bilincini uzaklaştırmaktır. Kuran'da 26 ayette geçen gaflet, tasavvufta aşılması gereken en temel engel olarak kabul edilir. İbadet ve zikir, gaflet perdesini kaldırmanın en etkili araçlarıdır.

Gayret (Kıskançlık/Onur)

ghayra

Gayret (gıyret), İslam'da koruma içgüdüsü ve namusun zedelenmesine karşı duyulan onurlu hassasiyettir. Allah'ın da gayret sahibi olduğu bildirilmiştir; haramları yasaklamasının sebebi de gayreti olduğu ifade edilir. Peygamberimiz koca ve babanın ailesi için, Allah'ın da kulları için gayretini anlatmıştır. Olumlu gayret namusu ve onuru korur; olumsuz kıskançlık (hasad) ise yerilmiştir.

Hamd

ḥamd

Hamd, Allah'a övgü ve şükran sunmaktır. "Elhamdülillah" ifadesiyle başlayan Fatiha Suresi'nin ilk cümlesi hamdın özüdür. Hamd, şükürden daha kapsamlıdır: şükür verilen nimete karşılık yapılırken hamd, Allah'ın zatı ve bütün sıfatları için her durumda yapılır.

Havf

khawf

Havf, Allah'ın azabından duyulan korku ve endişe halidir. İmanın temel unsurlarından biri olup recâ (ümit) ile denge içinde tutulur. Tasavvufta kalbin sürekli uyanık kalmasını sağlayan manevi bir hal olarak tanımlanır; kişiyi günahlardan alıkoyar ve ibadete sevk eder.

Havkale (Lâ havle velâ kuvvete illâ billah)

la hawla wala quwwata illa billah

"Lâ havle velâ kuvvete illâ billah" (Güç ve kuvvet ancak Allah'ındır), "havkale" olarak bilinen büyük bir zikirdir. Peygamberimiz bu ifadenin "cennetin hazinelerinden bir hazine" olduğunu bildirmiştir. Zorluklar, sıkıntılar ve güçten düşüldüğünde söylenmesi tavsiye edilir. Her türlü güç ve kuvvetin Allah'a ait olduğunun kabulüdür; kul bu sözle acziyetini ve Allah'a olan muhtaçlığını ifade eder.

Haya (Utanma/Hayâ)

haya

Haya, çirkin söz ve davranışlardan kaçınmayı sağlayan manevi bir duyarlılık ve utanma hissidir. Hz. Peygamber "Haya imandandır" ve "Haya hayırdan başka bir şey getirmez" buyurmuştur. Hayâ; Allah'a karşı, insanlara karşı ve kendi nefsine karşı duyulan utanmayı kapsar. İslam'ın ahlak sisteminin vazgeçilmez erdemlerinden biridir.

Hayır

khayr

Hayır, iyilik, fayda ve erdem anlamına gelir. Kuran'da 176 ayette geçmektedir. İslam'da hayırlı işe teşvik çok güçlüdür: "İnsanların en hayırlısı insanlara en faydalı olandır." Her türlü iyilik, bağış, yardım ve hayırlı söz bu kavramın kapsamındadır.

Hikmet

hikma

Hikmet, şeylerin gerçek mahiyetini kavramak ve her işi yerli yerinde yapmaktır. Allah'ın "el-Hakîm" ismi bu kökten gelir. Kuran'da hikmete kimin kavuşursa çok hayra kavuştuğu bildirilir (Bakara 269). Hz. Süleyman'a verilen ilim ve hüküm, hikmetin en parlak örneğidir. Tasavvufta hikmet, ilahi sırların keşfedilmesi anlamında da kullanılır.

Hilm (Yumuşaklık)

hilm

Hilm, öfkeye kapılmamak, kızgınlık anında kendine hâkim olmak ve sabırla hareket etmektir. Allah'ın "el-Halîm" ismi bu kökten gelir. Hz. Peygamber, hilmi İslam'ın en sevilen huylarından saymıştır. Hilm; öfkenin aksine aklın hâkim olduğu olgunluktur. Cahiliye Araplarında ve İslam ahlakında en çok övülen erdemlerden biridir.

İhsan

iḥsān

İhsan, Allah'ı görüyor gibi ibadet etmek, her işi güzel ve eksiksiz yapmaktır. Cebrail hadisinde Hz. Peygamber şöyle tanımlar: "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Her ne kadar sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir." İmanın en yüksek mertebesi sayılır.

İlim (Bilgi)

'ilm

İlim, Allah'ın "el-Alîm" sıfatından türeyen bilgi ve öğrenme kavramıdır. Kuran'da "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" sorusu, bilginin değerini vurgular. İlim öğrenmek; Hz. Peygamber'in "Beşikten mezara kadar ilim öğrenin" hadisiyle teşvik edilmiştir. Kuran'ın ilk emri olan "Oku!" (İkra), İslam'ın ilme verdiği önemi simgeler.

İnşaallah (İnşa Allah)

insha allah

"İnşaallah" (Allah dilerse), her türlü niyet ve planı Allah'ın iradesiyle şartlandıran Kurani ifadedir. Kuran "Hiçbir şey için Allah dilemeden şunu yarın yapacağım deme" buyurur (Kehf 23-24). İnşaallah; teslimiyet, tevazu ve tüm işlerin Allah'ın iradesine bağlı olduğunun kabulüdür. Boş bir söz değil, gerçek inanç ifadesidir.

İsraf

isrāf

İsraf, Allah'ın verdiği nimetleri gereksiz yere tüketmek, ölçüyü aşmak ve dengeyi bozmaktır. Yemek, içmek ve harcamada sınırı geçmek israftır. Kuran "İsraf edenler şeytanın kardeşleridir" buyurur. İslam her konuda orta yolu ve ölçülülüğü emreder; israf büyük günahlar arasında sayılır.

Kanaat

qanāʿah

Kanaat, Allah'ın takdir ettiği rızık ve nimetle yetinmek, az ile memnun olmaktır. Hz. Peygamber "Kanaat tükenmez bir hazinedir" buyurmuştur. Kanaatkâr kişi dünyaya muhtaç olmaz, kalbi huzur içinde olur ve şükrünü eda eder; bu nedenle İslam ahlakının temel erdemlerinden sayılır.

Kerem (Cömertlik)

karam

Kerem, cömertlik, iyilik ve eli açıklık demektir. Allah'ın "el-Kerîm" ismi bu kökten gelir. İslam ahlakında cömertlik; malı, ilmi ve zamanı Allah rızası için paylaşmaktır. Hz. Peygamber, cömertliği ağaç dalı, cimriliği ise çürümüş dal olarak tanımlamıştır. Cömertlik kalbi temizler ve Allah'ın sevgisini kazandırır.

Ma'ruf

maʿrūf

Ma'ruf, İslam'ın emrettiği ve sağlıklı fıtratın güzel kabul ettiği her türlü iyi iş, davranış ve sözdür. Münkerin zıddıdır. Kuran'da 38 kez geçen ma'ruf; bireyi, aileyi ve toplumu iyiye yönlendiren her hareketi kapsar.

Maşallah (Mâşaallah)

masha allah

"Maşaallah" (Allah ne diledi), gözlemlenen güzel bir şey veya başarı karşısında hayranlık ve şükran ifade etmek için kullanılır. Kuran'da (Kehf 39) geçen bu ifade, "Allah ne güzel yarattı" anlamını taşır ve nazardan korunaklı bir söz kabul edilir. Bir şeye beğeniyle bakarken maşaallah demek sünnettir; bu, kötü gözden koruma niyeti taşır.

Münker

munkar

Münker, İslam'ın yasakladığı, akıl ve vicdanın kötü saydığı her türlü eylem ve davranıştır. "Emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münker" (iyiliği emretmek ve kötülükten alıkoymak) İslam'ın toplumsal farzlarından biridir. Kuran'da 16 ayette münkerden men edilmesi emredilmektedir.

Niyet

niyya

Niyet, bir eylemi yapmaya kalben karar vermek demektir. "Ameller niyetlere göredir" hadisi, niyetin ibadetlerin geçerliliği için şart olduğunu ortaya koyar. Namaz, oruç, hac gibi ibadetler niyet olmadan sahih olmaz. Niyet kalple yapılır; dil ile söylemek ise sünnet sayılır. İhlasla yapılan niyet ibadetin ruhudur.

Rahmet

rahma

Rahmet, merhamet ve şefkat demektir. Allah'ın "er-Rahmân" ve "er-Rahîm" isimlerinin köküdür. Her surenin başındaki Besmele bu iki ismi zikreder. Hz. Peygamber "Merhamet etmeyene merhamet edilmez" buyurmuştur. Rahmet; Allah'ın kullarına olan sınırsız merhametini, peygamberimizin ümmetine şefkatini ve müminlerin birbirine olan sevecenliğini kapsar.

Recâ

rajāʾ

Recâ, Allah'ın rahmet ve affına duyulan ümit halidir. Havf (korku) ile birlikte İslam'ın ibadet anlayışının iki temel direğini oluşturur. Kul, günahlarından tövbe ettikten sonra Allah'ın bağışlayacağına dair beslediği güvenli ümit recânın özüdür; ne kaderin yanlış yorumuna ne de ümitsizliğe yer bırakır.

Rıza

rida

Rıza, Allah'ın hükümlerine ve takdirine karşı razı olmak, hoşnutluk içinde kabullenmektir. İki boyutu vardır: kulun Allah'tan razı olması ve Allah'ın kuldan razı olması. Kuran'da "Allah onlardan razı, onlar da Allah'tan razıdır" mealindeki ifade (Beyyine 8) en yüce erdemi tanımlar. Rıza hali, sabrın ötesinde aktif bir kalp tatminidir.

Sabır

ṣabr

Sabır, sıkıntı ve musibetlere Allah'ın rızası için katlanmak, haramlardan uzak durmak ve ibadetleri eksiksiz yapmak demektir. Kuran'da 90 kez geçen sabır; musibetlere sabır, haramlara sabır ve ibadetlere sabır olmak üzere üç kısımda incelenir. Allah, sabredenlerle birlikte olduğunu bildirmiştir.

Sadaka

ṣadaqah

Sadaka, Allah rızası için gönüllü olarak yapılan maddi veya manevi her türlü iyilik ve bağıştır. Farz olan zekâtın ötesinde; bir gülümseme, iyi söz veya yol gösterme de sadakadır. Hz. Peygamber "Her iyilik sadakadır" buyurmuştur. Kuran'da 23 ayette geçer.

Sıdk (Doğruluk)

sidq

Sıdk, söz, fiil ve halde doğru olmak demektir. İslam ahlakının en temel erdemlerinden biridir. Hz. Peygamber doğruluktan hiç ayrılmamış ve "Ebu Bekir es-Sıddîk" ünvanı verilmiştir. Kuran "Ey iman edenler, Allah'tan korkun ve doğrularla birlikte olun" buyurur. Sıdk; kalbin, dilin ve eylemin uyumlu olmasıdır.

Sıdk (Dürüstlük)

ṣidq

Sıdk, dürüstlük, doğruluk ve her hal ve kârda hakikate uygun davranmaktır. Hz. Peygamber'in en temel sıfatlarından biridir. Kuran'da 155 kez geçen sıdk; söz, niyet, azim ve amel olmak üzere dört boyutta incelenir. "Doğruluk iyiliğe götürür, iyilik cennete götürür" hadisi sıdkın değerini ortaya koyar.

Sübhanallah

subhanallah

Sübhanallah, "Allah'ı her türlü noksanlıktan tenzih ederim" demektir. Tesbih (Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih etme) bu kökten gelir. Hz. Peygamber "Sübhanallah vel-hamdülillah ve lâ ilâhe illallah vallahu ekber sözleri benim için üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimlidir" buyurmuştur. Her tesbih için cennette ağaç dikildiği bildirilmiştir.

Şükür

shukr

Şükür, Allah'ın nimetlerini kalp ile kabul etmek, dil ile beyan etmek ve organlarla yerine getirmektir. Kuran'da 75 kez geçen şükür, sabrın kardeşi olarak tanımlanır. "Şükrederseniz nimetimi artırırım" ayeti, şükrün değerini ortaya koyar. Nankörlük ise nimeti kaybetmeye sebep olur.

Şükür

shukr

Şükür, Allah'ın nimetlerine kalben, dille ve eylemle minnettarlık ifade etmektir. Kuran'da "Şükrederseniz artırırım" vaadi (İbrahim 7), şükrün maddî ve manevî bereketi artırdığını gösterir. Kalbin şükrü, nimeti Allah'tan bilmek; dilin şükrü elhamdülillah demek; bedenin şükrü ise nimetleri Allah rızasına uygun kullanmaktır.

Takva

taqwā

Takva, Allah'tan gereği gibi saygı duyup kötülüklerden kaçınmak, emirlerini yerine getirmek demektir. Arapçada "vikāye" (koruma) kökünden gelir. Kuran'da 258 kez geçen takva, İslam'ın en temel ahlaki erdemlerinden biri olup gerçek anlamda Allah bilinci ve dinin özü kabul edilir.

Tevazu

tawāḍuʿ

Tevazu, alçakgönüllülük, kibir ve büyüklenmeden uzak durmaktır. İslam ahlakının en temel erdemlerinden biri olan tevazu, övünç vesilesi olmayan ancak değer ifade eden bir huydur. Hz. Peygamber, "Allah mütevazıları yükseltir" buyurmuştur. Kibrin zıddı olan tevazu, hem Allah'a hem insanlara karşı sergilenir.

Tevekkül

tawakkul

Tevekkül, gerekli sebeplere başvurduktan sonra sonucu Allah'a bırakmak ve O'na tam güvenmektir. Tevekkül tembellik değil, çalışıp çabaladıktan sonra Allah'a dayanmaktır. "Allah'a tevekkül eden için O yeter" ayeti (Talak 3) bu hakikati özetler. Tevekkül, kalbin huzurunu sağlar ve insanı aşırı kaygıdan kurtarır.

Tövbe

tawbah

Tövbe, işlenen günahtan pişmanlık duyup Allah'a dönmek, günahı bırakmak ve bir daha yapmamaya azmetmektir. Kuran'da 87 kez geçen tövbe, Allah'ın en sevdiği amellerden biridir. Şartları; pişmanlık, günahı terk etmek ve bir daha yapmamaya kesin karar vermektir. Kul hakkı varsa onu da iade etmek gerekir.

Tövbe

tawba

Tövbe, günahtan pişmanlık duyarak Allah'a dönmektir. Geçerli tövbenin üç şartı vardır: günahı terk etmek, yaptığına pişman olmak ve tekrar yapmamaya azmetmek. Hak ihlali söz konusuysa hakkı iade etmek de gerekir. Kuran'da Allah'ın tövbekâr kullarını sevdiği bildirilir (Bakara 222). "Allah Ebu Bekir'e şu an tevbe etmiyor musun?" sorusu, tövbenin her an mümkün olduğunu gösterir.

Uhuvvet (Kardeşlik)

ukhuwwa

Uhuvvet, İslam kardeşliğini ifade eder. "Mü'minler ancak kardeştirler" ayeti (Hucurât 10), bu bağın ilahi temelini ortaya koyar. Kardeşlik; sevgi, yardımlaşma, nasihat, dua ve birbirinin haklarını gözetmeyi gerektirir. Hz. Peygamber Ensar ile Muhacirleri kardeş yaparak (muahât) uhuvvetin en güzel örneğini sergilemiştir.

Vefa

wafa

Vefa, verilen sözlere ve yapılan antlaşmalara sadık kalmak demektir. Kuran "Sözleşmeye vefa gösterin; çünkü verilen söz sorumluluğu gerektirir" buyurur (İsrâ 34). Müminlerin sıfatları arasında sayan birçok ayet mevcuttur. Peygamberimiz "Kim sözünde durmazsa imanı tamam değildir" buyurmuştur. Vefa, hem Allah'a karşı (imanı yaşatma) hem insanlara karşı (verilen sözü tutma) anlam taşır.

Vera (Çekingenlik)

wara

Vera, haram veya şüpheli olan şeylerden titizlikle uzak durmaktır. Takvanın en ileri derecesi sayılır. "Haramı terk et, vera sahibi ol" hadisi bu erdemi özetler. Vera sahibi kişi yalnızca haramdan değil, şüphe uyandıran mübahları da terk eder. Tasavvuf geleneğinde vera; nefis terbiyesinin temel aşamalarından ve manevî makamlarından biridir.

Zühd

zuhd

Zühd, dünyaya gereğinden fazla bağlanmamak, dünya nimetlerine kalben rağbet etmemek demektir. Dünyayı terk etmek ya da fakirleşmek değil; kalbi dünyadan azade kılmaktır. Tasavvufun temel kavramlarından biri olan zühd, âhirete yönelik yaşamayı ve geçici olana değil ebedî olana önem vermeyi ifade eder.

Zulüm

ẓulm

Zulüm, haksızlık yapmak, sınırları aşmak ve hakları yerlerine koymamaktır. Kuran'da 289 kez geçen en sık kullanılan ahlaki kavramlardan biridir. En büyük zulüm Allah'a şirk koşmaktır. Allah'a, insanlara ve kişinin kendi nefsine zulmetmek olmak üzere üçe ayrılır.