Arapça - Türkçe İslam Sözlüğü

Mehr (Mehir)

mahr

Mehr (mehir), nikah akdinde erkeğin kadına vermesi farz olan hediye ya da para miktarıdır. Kuran "Kadınlara mehirlerini bir bağış olarak verin" buyurur (Nisa 4). Mehr kadının haklarındandır; ona aittir ve vazgeçilemez. Miktarı taraflarca belirlenir; alt sınırı olan bazı mezhepler üst sınırı koymaz. Mehr ödenmeden veya ertelenmeden nikah geçerlidir ancak borç olarak kalır.

Melek

malak

Melekler, Allah'ın nurundan yaratılmış, emrine itaat eden, günah işlemeyen manevi varlıklardır. Onlara iman, İslam'ın altı iman esasından biridir. Başlıca melekler: Cebrail (vahiy), Mikail (rızık), İsrafil (kıyamet borusu) ve Azrail (can alıcı)'dır. Hafaza melekleri insanın amellerini yazar; kiramen katibin de denir. Melekler insan gibi sınanmaz ve irade özgürlüğünden yoksundur.

Mescid (Cami)

masjid

Mescid, Müslümanların namaz kıldığı, bir araya geldiği ve ibadet ettiği kutsal mekândır. "Secde edilen yer" anlamına gelir. İslam'ın ilk mescidi Hz. Peygamber'in Kuba'da inşa ettiği Kuba Mescidi'dir. Medine'deki Mescid-i Nebevi ise en faziletli mescit olup namaz kılmanın en çok sevap kazandırdığı üç mescidden biridir.

Mescit (Camii)

masjid

Mescit, secde edilen, yani namaz kılınan yer demektir. İslam'ın en kutsal mekânları; Mescid-i Haram (Mekke), Mescid-i Nebevî (Medine) ve Mescid-i Aksâ'dır (Kudüs). Kuran'da "Şüphesiz mescitler yalnızca Allah'ındır" buyrulur (Cin 18). Camiler; namaz kılmanın ötesinde ilim, şura ve dayanışma merkezi olarak işlev görmüştür.

Mizan (Amel Terazisi)

mizan

Mizan, kıyamette herkesin amellerinin tartılacağı ilahi terazidir. Kuran "O gün tartı haktır; kimlerin terazisi ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerdir" (A'raf 8) buyurur. Amellerin ağırlığı; kelime-i şehadet, namaz, elhamdülillah ve sübhanallah en ağır amellerdir. Mizan inancı, hiçbir amelin boşa gitmeyeceğini ve adaletin mutlak biçimde gerçekleşeceğini öğretir.

Muhacirler

al-muhajirun

Muhacirler, Mekke'den Medine'ye hicret eden ilk Müslümanlardır. Mallarını, yurtlarını ve ailelerini terk ederek dini yaşatmak için göç ettiler. Kuran onları "mallarını ve canlarını Allah yolunda harcayanlar" diye över. Muhacirler ve Ensar, İslam'ın ilk toplumunu oluşturmuş ve bu ortaklık İslam medeniyetinin temelini atmıştır. "Sabikalun evvelun" (öncekiler) arasında yer alırlar.

Namaz (Salât)

ṣalāh

Salât (namaz), İslam'ın beş şartından biri olup günde beş vakit kılınan ibadetdir. Niyet, tekbir, kıyam, rükû, secde ve selam ile eda edilir. Kuran'da 99 kez geçen salât, mümini her türlü kötülükten alıkoyan; Allah ile kul arasındaki en güçlü bağ olarak tanımlanır.

Nefs

nafs

Nefs, can, ruh ve insanın benliği anlamına gelir. Kuran'da 295 kez geçen nefs; emmâre (kötülüğü emreden), levvâme (kendini kınayan) ve mutmainne (huzur bulmuş) olmak üzere üç mertebede ele alınır. Tasavvufta nefis terbiyesi en temel hedeflerden biridir. "Kim nefsini tanırsa Rabbini tanır" sözü önemlidir.

Nifak (Münafıklık)

nifaq

Nifak, dışarıda İslam'ı kabul gibi gösterip kalben inkâr etmek ya da inanmak anlamına gelir. Münafık, görünüşte Müslüman olup içten kafir olan kişidir. Kuran'da "Münafıklar cehennemin en alt tabakasındadır" buyrulmuştur. Münafıklığın alametleri: söz verince sözünü tutmamak, konuşunca yalan söylemek ve emanete ihanet etmektir.

Nikah (Evlilik Akdi)

nikah

Nikah, İslam hukukunda erkek ve kadın arasında evlilik bağı kuran sözleşmedir. İcap, kabul, mehr ve iki şahit nikahın temel rükünlerindendir. Hz. Peygamber "Nikah benim sünnetimdir; sünnetimden yüz çeviren benden değildir" buyurmuştur. Nikah hem dini bir sözleşme hem de toplumsal düzenin temelidir; zinaya karşı en temel güvencedir.

Nimet

niʿmah

Nimet, Allah'ın kullarına verdiği her türlü iyilik, lütuf ve ihsandır. Kuran'da 145 kez geçen nimet; sağlık, akıl, iman, rızık ve güvenlik başlıca nimetler arasındadır. En büyük nimet imandır. "Nimetimi saydıranız, onu sayamazsınız" (İbrâhim 14/34) ayeti Allah'ın sonsuz nimetlerini ifade eder.

Nur

nūr

Nur, ışık ve aydınlık demektir; Allah'ın 99 isminden biri olup "göklerin ve yerin nuru" anlamına gelir. Kuran'da 43 ayette geçen nur; hidayeti, Kuran'ı, peygamberi ve imanı simgeler. Tasavvufta kalbin manevi aydınlanması ve ilahi tecellinin yansıması olarak yorumlanır.

Oruç (Savm)

ṣawm

Savm (oruç), İslam'ın beş şartından biri olup Ramazan ayında fecirden guruba kadar yeme, içme ve cinsî ilişkiden uzak durmaktır. Nefsi terbiye etmek, takvayı pekiştirmek ve fakirin halini anlamak gibi hikmetleri vardır. Kuran'da 14 kez geçmekte olup farklı oruç türleri de mevcuttur.

Rahmet

rahma

Rahmet, merhamet ve şefkat demektir. Allah'ın "er-Rahmân" ve "er-Rahîm" isimlerinin köküdür. Her surenin başındaki Besmele bu iki ismi zikreder. Hz. Peygamber "Merhamet etmeyene merhamet edilmez" buyurmuştur. Rahmet; Allah'ın kullarına olan sınırsız merhametini, peygamberimizin ümmetine şefkatini ve müminlerin birbirine olan sevecenliğini kapsar.

Ramazan

ramaḍān

Ramazan, İslam takviminin dokuzuncu ayı ve oruç tutulan mübarek aydır. Kuran'ın bu ayda indirilmeye başlandığı bildirilir. Bin aydan hayırlı olan Kadir Gecesi Ramazan'ın son on gününde aranır. Teravih namazı, iftarlar ve hayır-hasenat bu ayın öne çıkan ibadetlerindendir. Hz. Peygamber bu ayı "bereketi, rahmeti ve mağfiretiyle" tanımlamıştır.

Resûl (Elçi)

rasūl

Resul, Allah'tan şeriat (yeni bir din) getiren peygamberdir. Nebiden farklı olarak resul, kendisine kitap verilmiş ve yeni bir şeriat getirilmiş peygamberdir. Kuran'da 513 kez geçen resul kelimesi, mesaj taşıyan, gönderilmiş olan anlamına gelir. Hz. Muhammed, Allah'ın son resûlüdür.

Riba (Faiz)

riba

Riba, borç para ya da mal alışverişinde haksız kazanç veya fazlalık almak demektir. Kuran'da en ağır yasak ifadelerle yasaklanmıştır: "Allah faizi mahveder, sadakayı artırır." Ticari kredi faizi, gecikme faizi ve benzeri uygulamalar riba kapsamındadır. İslam finans sistemi ribadan kaçınmak için murabaha, mudarebe ve icare gibi alternatif sözleşmeler geliştirmiştir.

Rıza

rida

Rıza, Allah'ın hükümlerine ve takdirine karşı razı olmak, hoşnutluk içinde kabullenmektir. İki boyutu vardır: kulun Allah'tan razı olması ve Allah'ın kuldan razı olması. Kuran'da "Allah onlardan razı, onlar da Allah'tan razıdır" mealindeki ifade (Beyyine 8) en yüce erdemi tanımlar. Rıza hali, sabrın ötesinde aktif bir kalp tatminidir.

Ruh

rūḥ

Ruh, Allah'ın insana üflediği ilahi can kaynağıdır. Kuran "Sana ruhtan soruyorlar, de ki: Ruh Rabbimin emrindendir; size pek az bilgi verilmiştir" buyurur. Mahiyeti itibarıyla ilahi bir sır olan ruh; ölümle bedenden ayrılır ve berzahta yaşamaya devam eder.

Sabır

ṣabr

Sabır, sıkıntı ve musibetlere Allah'ın rızası için katlanmak, haramlardan uzak durmak ve ibadetleri eksiksiz yapmak demektir. Kuran'da 90 kez geçen sabır; musibetlere sabır, haramlara sabır ve ibadetlere sabır olmak üzere üç kısımda incelenir. Allah, sabredenlerle birlikte olduğunu bildirmiştir.

Savm (Oruç)

sawm

Savm, Allah'a yakınlaşmak amacıyla belirli vakitlerde yiyecek, içecek ve diğer orucu bozan şeylerden uzak durmaktır. Ramazan orucu İslam'ın beş şartından biridir. Fecirden güneş batışına kadar sürer. "Oruç benim içindir ve onun mükâfatını ben veririm" kutsi hadisi, orucun Allah ile kul arasındaki özel bağını ortaya koyar.

Şeriat

shari'a

Şeriat, Allah'ın insanlara gönderdiği kapsamlı hukuk ve yaşam düzenidir. Kelime olarak "suya giden yol" anlamına gelir. Kaynakları Kuran, Sünnet, icma ve kıyas'tır. Şeriat; ibadet, aile hukuku, ceza hukuku, ticaret ve ahlak gibi yaşamın tüm alanlarını düzenler. Şeriat, İslam'ın dünya ve ahiret saadetini garanti eden ilahi kanunlar bütünüdür.

Şirk

shirk

Şirk, Allah'a ortak koşmak, ibadet ve yönelişi Allah'tan başkasına yöneltmektir. Kuran'da en büyük zulüm olarak tanımlanmış ve affedilmeyeceği bildirilmiştir. Büyük şirk (açık putperestlik) ve küçük şirk (gösteriş/riya gibi gizli şirk) olmak üzere ikiye ayrılır. Kelime-i şehadet getirerek şirkten tövbe etmek mümkündür.

Sıdk (Doğruluk)

sidq

Sıdk, söz, fiil ve halde doğru olmak demektir. İslam ahlakının en temel erdemlerinden biridir. Hz. Peygamber doğruluktan hiç ayrılmamış ve "Ebu Bekir es-Sıddîk" ünvanı verilmiştir. Kuran "Ey iman edenler, Allah'tan korkun ve doğrularla birlikte olun" buyurur. Sıdk; kalbin, dilin ve eylemin uyumlu olmasıdır.

Sıdk (Dürüstlük)

ṣidq

Sıdk, dürüstlük, doğruluk ve her hal ve kârda hakikate uygun davranmaktır. Hz. Peygamber'in en temel sıfatlarından biridir. Kuran'da 155 kez geçen sıdk; söz, niyet, azim ve amel olmak üzere dört boyutta incelenir. "Doğruluk iyiliğe götürür, iyilik cennete götürür" hadisi sıdkın değerini ortaya koyar.

Sırat

sirat

Sırat, kıyamette herkesin üzerinden geçmek zorunda olduğu köprü ile Kuran'daki "doğru yol" anlamını taşır. İhdinâ's-sırâta'l-mustakîm (Bizi doğru yola ilet) duası Fatiha'nın özüdür. Dünya anlamıyla sırat, Allah'ın rızasına götüren doğru yol; ahiret anlamıyla ise cehennemin üzerine kurulmuş ince köprüdür.

Sırat-ı Müstakim (Doğru Yol)

al-sirat al-mustaqim

"Sırat-ı Müstakim" (düzgün, doğru yol), her namazda en az 17 kez Fatiha suresiyle dua ettiğimiz rehber kavramdır. Allah'ın belirlediği ve peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin ve salihlerin yürüdüğü yoldur. Kuran'da "İhdina's-sırata'l-müstakîm" (Bizi doğru yola ilet) en temel dua olarak yer alır. Sırat kelimesi; ahirette cehennemin üzerindeki köprüyü de anlatır.

Sübhanallah

subhanallah

Sübhanallah, "Allah'ı her türlü noksanlıktan tenzih ederim" demektir. Tesbih (Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih etme) bu kökten gelir. Hz. Peygamber "Sübhanallah vel-hamdülillah ve lâ ilâhe illallah vallahu ekber sözleri benim için üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimlidir" buyurmuştur. Her tesbih için cennette ağaç dikildiği bildirilmiştir.

Şükür

shukr

Şükür, Allah'ın nimetlerini kalp ile kabul etmek, dil ile beyan etmek ve organlarla yerine getirmektir. Kuran'da 75 kez geçen şükür, sabrın kardeşi olarak tanımlanır. "Şükrederseniz nimetimi artırırım" ayeti, şükrün değerini ortaya koyar. Nankörlük ise nimeti kaybetmeye sebep olur.

Şükür

shukr

Şükür, Allah'ın nimetlerine kalben, dille ve eylemle minnettarlık ifade etmektir. Kuran'da "Şükrederseniz artırırım" vaadi (İbrahim 7), şükrün maddî ve manevî bereketi artırdığını gösterir. Kalbin şükrü, nimeti Allah'tan bilmek; dilin şükrü elhamdülillah demek; bedenin şükrü ise nimetleri Allah rızasına uygun kullanmaktır.

Sure

sura

Sure, Kur'an'ın her biri ayrı bir başlıkla anılan 114 bölümünden biridir. Surelerin uzunlukları Kevser suresi gibi 3 ayetten Bakara gibi 286 ayete kadar değişir. Mekke'de inen Mekki sureler iman esaslarını, Medine'de inen Medeni sureler ise toplumsal ve hukuki konuları ağırlıklı olarak işler. Her sure Besmele ile başlar (Tevbe suresi hariç).

Takva

taqwā

Takva, Allah'tan gereği gibi saygı duyup kötülüklerden kaçınmak, emirlerini yerine getirmek demektir. Arapçada "vikāye" (koruma) kökünden gelir. Kuran'da 258 kez geçen takva, İslam'ın en temel ahlaki erdemlerinden biri olup gerçek anlamda Allah bilinci ve dinin özü kabul edilir.

Talak (Boşanma)

talaq

Talak, erkeğin nikah akdini sona erdirmesi için kullandığı boşama ifadesidir. İslam'da talak helalin en sevilmeyeni olarak tanımlanmıştır. Üç talak hakkı verilmiş olup birinci ve ikinci talaktan sonra ric'at (dönüş) imkânı mevcuttur; üçüncüden sonra kesin ayrılık gerçekleşir. İddet süresi boyunca ayrılık bekletilir; bu süre kadının himayesini ve olası gebeliğin belirlenmesini sağlar.

Tecvid

tajwid

Tecvid, Kuran'ı doğru ve güzel okumak için harflerin mahreçlerine ve özelliklerine uygun okuma ilmidir. Kuran "Kur'an'ı tertil üzere oku" (Müzemmil 4) buyurarak doğru okumanın önemini vurgular. Tecvid; med, idgam, ihfa, izhâr ve iklâb gibi kuralları kapsar. Tecvid ilmi yanlış okuma nedeniyle manayı bozacak hataları önler.

Tedebbür (Kuran'ı Düşünmek)

tadabbur

Tedebbür, Kuran'ın ayetleri üzerinde derin düşünmek, anlamlarını kavramaya çalışmak ve kalpten okumaktır. Kuran "Onlar Kuran'ı gereği gibi düşünmüyorlar mı?" buyurarak tedebbürü teşvik eder. Salt ezberlemenin ötesinde Kuran'ı anlayarak uygulamak için tedebbür şarttır. Tedebbür; Kuran'ın doğru yorumlanmasının, hidayete kavuşmanın ve kişisel dönüşümün anahtarıdır.

Teheccüd Namazı

tahajjud

Teheccüd, gece uykudan kalkarak kılınan gönüllü namazdır. Hz. Peygamber'in en çok özen gösterdiği nafile namaz olan teheccüd, farz namazlardan sonra en faziletli namaz olarak tanımlanmıştır. "Gece kalk, ek namaz kıl; bu seni övgüye değer bir makama ulaştırır" (İsrâ 79) ayeti teheccüdün fazlına işaret eder. Seher vakti yapılan teheccüd duaları makbul sayılır.

Tevekkül

tawakkul

Tevekkül, gerekli sebeplere başvurduktan sonra sonucu Allah'a bırakmak ve O'na tam güvenmektir. Tevekkül tembellik değil, çalışıp çabaladıktan sonra Allah'a dayanmaktır. "Allah'a tevekkül eden için O yeter" ayeti (Talak 3) bu hakikati özetler. Tevekkül, kalbin huzurunu sağlar ve insanı aşırı kaygıdan kurtarır.

Tevekkül

tawakkul

Tevekkül, gerekli sebeplere başvurduktan sonra sonucu Allah'a bırakmak, O'na dayanmak ve güvenmektir. Kuran'da 44 kez geçen tevekkül; tembellik veya sebebi terk etmek değil, aksine gayret gösterdikten sonra sonucu Allah'ın takdirine razı olmaktır. Hz. Peygamber, deveni bağla sonra tevekkül et buyurmuştur.

Tevhid

tawhid

Tevhid, Allah'ın bir ve tek olduğunu, hiçbir ortağı, benzeri ve dengi bulunmadığını kabul etmektir. İslam'ın en temel ilkesidir. Alimler tevhidi üçe ayırır: rububiyet tevhidi (yaratıcılıkta Allah'ın birliği), uluhiyet tevhidi (ibadette Allah'ın birliği) ve esma-sıfat tevhidi (isim ve sıfatlarda Allah'ın birliği). Şirk, tevhidin zıddıdır ve en büyük günahtır.

Teyemmüm

tayammum

Teyemmüm, su bulunmadığında ya da su kullanmanın zararlı olduğu durumlarda temiz toprak ya da toprağa benzer bir şeyle abdest veya gusülün yerini tutan ruhsat ibadetidir. Kuran'da iki ayette (Nisa 43, Maide 6) emredilmiştir. Yüze ve ellere toprakla mesh yapmaktan ibarettir. İslam'ın kolaylık prensibinin somut bir örneğidir.

Tövbe

tawba

Tövbe, günahtan pişmanlık duyarak Allah'a dönmektir. Geçerli tövbenin üç şartı vardır: günahı terk etmek, yaptığına pişman olmak ve tekrar yapmamaya azmetmek. Hak ihlali söz konusuysa hakkı iade etmek de gerekir. Kuran'da Allah'ın tövbekâr kullarını sevdiği bildirilir (Bakara 222). "Allah Ebu Bekir'e şu an tevbe etmiyor musun?" sorusu, tövbenin her an mümkün olduğunu gösterir.

Uhuvvet (Kardeşlik)

ukhuwwa

Uhuvvet, İslam kardeşliğini ifade eder. "Mü'minler ancak kardeştirler" ayeti (Hucurât 10), bu bağın ilahi temelini ortaya koyar. Kardeşlik; sevgi, yardımlaşma, nasihat, dua ve birbirinin haklarını gözetmeyi gerektirir. Hz. Peygamber Ensar ile Muhacirleri kardeş yaparak (muahât) uhuvvetin en güzel örneğini sergilemiştir.

Ümmet

ummah

Ümmet, ortak bir dine, lidere veya ataya bağlı topluluk anlamına gelir. İslam'da ümmet; Hz. Muhammed'in gönderildiği tüm Müslümanları kapsayan evrensel topluluktur. Kuran'da 64 kez geçen ümmet, sınır ve ırktan bağımsız İslam kardeşliğinin ifadesidir. Hz. Peygamber, Müslümanları tek vücut gibi hissetmeli buyurmuştur.

Vahiy

waḥy

Vahiy, Allah'ın peygamberlerine bildirdiği ilahî bilgidir. Kuran'da 78 kez geçen vahiy; Cebrail aracılığıyla, rüya yoluyla veya doğrudan kalbe ilham şeklinde gerçekleşir. Hz. Peygamber'e gelen vahiy Kuran ve sünneti oluşturur. Vahiy Hz. Muhammed ile son bulmuş, artık yeni peygamber gelmeyecektir.

Vefa

wafa

Vefa, verilen sözlere ve yapılan antlaşmalara sadık kalmak demektir. Kuran "Sözleşmeye vefa gösterin; çünkü verilen söz sorumluluğu gerektirir" buyurur (İsrâ 34). Müminlerin sıfatları arasında sayan birçok ayet mevcuttur. Peygamberimiz "Kim sözünde durmazsa imanı tamam değildir" buyurmuştur. Vefa, hem Allah'a karşı (imanı yaşatma) hem insanlara karşı (verilen sözü tutma) anlam taşır.

Zekat

zakat

Zekat, nisap miktarına ulaşan mallın belirli bir bölümünün yoksullara verilmesi zorunluluğudur ve İslam'ın beş şartından biridir. Altın, gümüş, ticaret malları, hayvanlar ve tarım ürünleri zekâta tabidir. Altın ve gümüşte oran %2,5'tir. Zekat hem malı arındırır hem de toplumsal dayanışmayı pekiştirir. Kuran'da namazla birlikte 32 kez anılmıştır.

Zikir

dhikr

Zikir, Allah'ı anmak, O'nun isimlerini ve sıfatlarını tekrarlamaktır. Kuran'da "Beni anın, ben de sizi anayım" buyrulur. Subhanallah, Elhamdülillah, Allahu Ekber ve La ilahe illallah en temel zikir ifadeleridir. Tasavvufta zikir, manevi arınmanın ve Allah'a yakınlaşmanın en güçlü yoludur. "Kalpler ancak Allah'ın zikriyle tatmin olur" (Ra'd 28).